Boek over huizen van Rietveld

Boeken

Boek over huizen van Rietveld

Door: Jeroen Junte | 01-02-2019

Twintig authentieke woonhuizen van Gerrit Rietveld zijn door fotograaf Arjan Bronkhorst verzameld in een monumentaal boekwerk. Wat opvalt, is hoe goed de sobere levensstijl van de bewoners past bij ingetogen architectuur. ‘Als je je hele leven in een Rietveldhuis woont, word je daar door gevormd.’

Woonhuizen van Gerrit Rietveld

Een blikken broodtrommel op het granieten aanrecht, het verkleurde gordijntje dat eronder hangt. Een natuurstenen gang met een ronde inkeping voor de deurmat. De originele kurkvloer in een badkamer. Het zijn deze details die de woonhuizen van Gerrit Rietveld zo bijzonder maken. Want hoe kunstzinnig ze ook zijn, en hoe ingenieus ook de vaak op maat gemaakte inbouwkasten en slaapensembles, de architectuur is vooral een toonbeeld van ingetogenheid. Van buiten ogen de huizen weliswaar verfrissend strak maar toch ook sober. ‘De opdrachtgevers waren veelal muzikanten, hoogleraren en kunstenaars. Vooruitstrevende mensen die weinig geven om uiterlijk vertoon’, verklaart fotograaf Arjan Bronkhorst, die deze monumentale woonhuizen vastlegde voor een vuistdik boek met de veelzeggende titel Gerrit Rietveld: Weelde van de eenvoud.

Meer dan twee jaar werkte Bronkhorst aan dit bijzondere tijdsdocument, dat begint met Rietvelds eerste en meteen ook meest radicale ontwerp: het Rietveld-Schröderhuis uit 1924. Het chronologische boek wordt afgesloten met een halfhouten dijkhuis dat Rietveld in 1964 bouwde in Durgerdam voor zijn kleindochter, die er tot op de dag van vandaag woont. Achterin het tweetalige boek (Nederlands en Engels) staan van elk huis ook de bouwtekeningen. Naast de heldere, bijna Rietveld-esque fotografie en retrovormgeving staan er portretten in van de bewoners, waarvan er sommigen zelfs opdrachtgever waren. ‘Blijkbaar word je erg oud in een Rietveldhuis’, lacht de fotograaf. Door deze aanpak is goed zichtbaar hoe het is om deze weelderige eenvoud te wonen. ‘Als je je hele leven in een Rietveldhuis woont, word je daar door gevormd.’ Inderdaad wordt er veel gelezen en gemusiceerd op de foto’s. Nergens is een flatscreen of buitenissige Italiaanse designlamp in beeld

Tijdcapsule

Tussen 1924 en zijn dood in 1964 ontwierp Rietveld bijna honderd woonhuizen. Ongeveer de helft is door Bronkhorst bezocht, waarna hij er uiteindelijk twintig in (bijna) authentieke staat selecteerde. Hierbij werd hij ondersteund door Rietveld-expert Ida van Zijl, oud-conservator van het Centraal Museum Utrecht. Bladerend door het boek wordt zichtbaar hoe Rietveld zich in een halve eeuw ontwikkelde. ‘Aanvankelijk werkt hij in de stijl van het Nieuwe Bouwen, met platte daken, stalen kozijnen en heldere vlakverdeling. Na de Tweede Wereldoorlog wordt zijn kleur- en materiaalgebruik diverser. Hij bouwt dan veel bungalows.’ Dat er wel eens een dak lekte of een wc onhandig achter de badkamer lag, werd door bewoners op de koop toe genomen. ‘Rietveld was compromisloos in zijn ontwerpen. Tegelijkertijd stond hij open voor de wensen van zijn opdrachtgevers.’

Weelde van de eenvoud

Het cliché dat zijn ontwerpen nog steeds modern zijn, wordt gelogenstraft door Weelde van de eenvoud. De woonkamers ogen als een tijdcapsule met Rietvelds Zigzagstoelen en Spectrum sofa’s van Martin Visser. Toch is het boek actueel. ‘In 1958 zei Rietveld: Hoe groot zou de vooruitgang kunnen zijn als men eens genoeg kreeg van deze overdaad, en men het geluk zou vinden in de weelde der soberheid’, citeert Bronkhorst. ‘Dat zou ook op tiny houses kunnen slaan.’ Hoewel Rietveld vooral particuliere woonhuizen ontwierp – ‘het was lange tijd zijn voornaamste inkomstenbron,’ – lag zijn hart bij volkswoningbouw. Daarom heeft Bronkhorst ook de Robijnhof (1958) in Utrecht geselecteerd. ‘Hoewel groter in schaal is dit wooncomplex zeer gedetailleerd afgewerkt. Zo heeft de buitengevel een golvende kraag op elke verdieping, zodat het regenwater geen lelijke strepen achterlaat.’

Parkhurst House Ohio

Ook bijzonder is Parkhurst House in de Amerikaanse staat Ohio, het enige woonhuis op buitenlandse bodem en dat nu voor het eerst is gedocumenteerd en gefotografeerd. Deze ‘vergeten Rietveld’ wijkt op veel punten af van het oorspronkelijke ontwerp, onder meer door verkleinde raampartijen en een afwijkend materiaalgebruik. Ook zijn er door de jaren heen aanpassingen aan exterieur en interieur aangebracht, waardoor Amerikaans comfort samenvloeit met Hollands calvinisme. ‘Rietveld heeft het overigens nooit kunnen bezoeken, omdat hij een inreisverbod had vanwege vermeende communistische sympathieën.’ Over de toekomst van sommige Rietveldhuizen is de samensteller-fotograaf somber. ‘Veel huizen zijn ooit aan de rand van de stad gebouwd in het groen maar zijn inmiddels opgeslokt door gewilde villawijken. Op een forse kavel staat dan zo’n relatief kleine bungalow met verouderd interieur en relatief hoge onderhoudskosten. De verlokking om het te slopen voor een drie keer grotere villa met energielabel A is groot.’ Maar vooralsnog trekken de Rietveldhuizen nog steeds een bepaald slag bewoners.

Het echtpaar dat in 1990 Huis Smit aan de Lek kocht, liet de woonvertrekken in originele staat – ‘de koelkast is nog uit 1949!’ – maar bouwde in de enorme kelder een moderne wellness-spa. ‘Maar dat kan niet altijd.’ Lang niet alle huizen staan op de monumentenlijst; de interieurs zijn in principe onbeschermd. Het boek roept de vraag op in hoeverre deze interieurs kunnen worden aangepast. Telt vooral de ruimtelijke ervaring van zijn architectuur? Of zijn juist de materiële details een wezenskenmerk van zijn ontwerpen? Of gaat het om de oorspronkelijke visie om sober te wonen? Bronkhorst: ‘Een nieuwe bewoner haalt als eerste vaak de keuken en badkamer eruit. Het is de kunst om een Rietveldhuis enigszins aan te passen aan de moderne tijd, maar toch vooral terughoudend te zijn met grote ingrepen. Niet iedereen is geschikt om er te wonen.’

Tekst: Jeroen Junte
Fotografie: Arjan Bronkhorst

Dit artikel is gepubliceerd in ArchitectuurNL nummer 1 van 2019

Schrijf je in voor de nieuwsbrief

Ontvang iedere week het laatste nieuws en informatie op het gebied van architectuur in uw mailbox.

Gerelateerd

Tags:

    Schrijf een reactie

    Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.