Ruimte voor de Waal

Kennis

Ruimte voor de Waal

Door: Redactie ArchitectuurNL | 03-02-2017

Ondanks dat de ontwerpende discipline nog geen 2 procent van het budget kreeg, leverde de focus op integrale kwaliteit een belangrijke bijdrage aan het procesverloop van project Ruimte voor de Waal. Voorafgaand aan de aanbesteding zijn de belangrijkste identiteit- en kostendragers in het project tot VO uitgewerkt. Zo kon de aannemer een goede inschatting maken van de financiële omvang en het werk. Door de intensieve samenwerking tussen de ontwerpers van de aannemer en het ontwerpteam van de opdrachtgever is de beloofde ambitie waargemaakt. Het project is binnen budget en tijd gerealiseerd zonder op kwaliteit in te boeten.

Ruimte voor de Waal Nijmegen is een bijzonder project in het overheidsprogramma Ruimte voor de Rivier. Het is een van de meest stedelijke onderdelen uit het programma waarin de verbetering van waterveiligheid en ruimtelijke en landschappelijke kwaliteit even belangrijk zijn. Het plan betreft het over een grote lengte terugleggen van de Waaldijk waardoor meer ruimte is ontstaan om een nevengeul te graven en de afvoercapaciteit in de bocht van de rivier bij Nijmegen sterk te verbeteren.

Stedelijk rivierpark

Door de nevengeul ontstond er een stedelijk rivierpark dat nationaal en internationaal grote aandacht trok. Er is een speciale kade ontstaan aan de noordoever bij Lent en een aantal bijzonder vormgegeven bruggen. De oevers van de rivier werden door deze ingrepen geschikt voor recreatief gebruik en ontwikkeling van riviernatuur in de luwe delen van het Rivierpark. Het eiland zelf ondergaat in de loop van de tijd een gevarieerde natuurontwikkeling, mede door de niveauverschillen van het waterpeil in de Waal. Als het meezit, wordt het Rivierpark het Nijmeegse stadspark van de 21ste eeuw. Op dit moment worden er plannen ontwikkeld om een deel van het eiland te ontwikkelen voor woningbouw.

Flessenhals-problematiek

Toen in 2001 staatsecretaris Monique de Vries in Nijmegen kwam vertellen dat er iets moest gebeuren om de ‘flessenhals’-problematiek van de Waal te verbeteren, heerste er ongeloof en woede onder de bewoners. Voor de waterstaatskundige maatregel moest een groot deel van het dorp Lent wijken. Door de bewoners en de stad werden alternatieven ontwikkeld, maar in 2006 besloot de Tweede Kamer toch tot vergaande maatregelen. Om ruimte te maken voor de nevengeul, werd de dijk 350 meter landwaarts gelegd en vielen 50 woningen voor de sloophamer. Wethouder Paul Depla begrijpt dat de dijkingreep Lent pijn doet. ‘Maar als het dan toch moet, laten we het dan vooral heel goed doen’, zo verklaarde hij in 2007 op een informatieavond. Bij de gemeente gaat de knop om en er wordt samen met de bewoners gekeken naar de kansen die deze ingreep met zich meebrengt. Vanaf 2007 neemt de gemeente dan ook de projectorganisatie onder haar hoede en wordt ingezet op een duurzame, integrale kwaliteit van de nieuwe leefomgeving in het hart van de stad. Het project vormt de sleutel tot een nieuwe definitie van de relatie tussen stad en rivier. De reeds in gang gezette projecten zoals de Waalsprong en het Waalfront rondom de Waal vallen door het nieuwe Rivierpark op hun plek. Nijmegen ligt niet meer aan de rivier, maar de stad omarmt de rivier. Waterveiligheid is als kans aangegrepen om een duurzame, integrale stedelijke ontwikkeling opgang te brengen.

Nieuwe stadsbrug

Om de bereikbaarheid tijdens de uitvoering van het ‘Ruimte voor de Waal’-project te garanderen, moest eerst de nieuwe stadsbrug de Oversteek gebouwd worden. Zowel in het project de Oversteek als in het project Ruimte voor de Rivier, heeft de gemeente duidelijke ambities ten aanzien van ruimtelijke kwaliteit opgesteld. Deze gespecificeerde criteria voor de selectie van de uitvoerende aannemer hadden een focus op kwaliteit, integrale stedenbouw, respect voor het rivierenlandschap, functionaliteit en duurzaamheid. Bij het project Ruimte voor de Waal, is er nadrukkelijk voor gekozen om de beeldbepalende onderdelen zoals de bruggen en de kade voorafgaand aan de aanbesteding uit te werken tot Voorlopige Ontwerpen. Hierdoor was het mogelijk om als opdrachtgever, in overleg met de bevolking, deze elementen de juiste kwaliteit mee te geven en aan te laten sluiten bij de eigenheid van het gebied.

IQ-team

Om de ruimtelijke kwaliteit van het project te optimaliseren, formeerde het College van B&W een kwaliteitsteam om hen in het voortraject te adviseren. Het team staat beter bekend als het IQ-team en bestond uit Jan Brouwer (voorzitter), Bob van Reeth en Eric Luiten. Na de planstudie in 2011 werd het team gevraagd om samen met de gemeente ook het verdere ontwerpproces en de uitvoering te begeleiden. De begeleiding bestond uit het in gang zetten van de noodzakelijke formele procedures (bestemmingsplan), de hoofdvergunning en de voorbereiden van de aanbestedingsprocedure. Daarnaast stelde het IQ-team de adviezen op voor de Commissie Beeldkwaliteit. Voorzitter Jan Brouwer zat namens het IQ-team in het zogenoemde driehoeksoverleg tussen opdrachtgever en opdrachtnemer waarbij ontwerpers, uitvoerders en managers waren vertegenwoordigd. De ontwerpbeslissingen die in dat overleg werden genomen – met goedkeuring van het IQ-team – werden voorzien van een positief welstandsadvies. De Commissie Beeldkwaliteit nam de adviezen onveranderd over.

Torenhoge ambities

Nijmegen was al gewend aan het aanbesteden van grote infrastructurele projecten zoals de nieuwe Waalbrug De Oversteek. Ruimte voor de Waal voegde daar een nieuw hoofdstuk aan toe met de uitdaging om de torenhoge ambities ook daadwerkelijke te realiseren. Bij de start van de aanbesteding zijn de eisen en wensen van de opdrachtgever (gemeente Nijmegen en programmadirectie Ruimte voor de Rivier) vastgelegd in een aantal specificaties waarin de ambities, de technische en procesmatige voorwaarden zijn omschreven. De vraag daarbij was hoe de ambities voor het rivierpark, de kade en de bruggen optimaal tot uitvoering konden komen. Om de aannemer een intensief participatieen ontwerptraject te besparen, zijn tijdens de voorbereiding van de aanbesteding de beeld- en identiteitbepalende objecten van het plan – drie nieuwe bruggen en de kade – uitgewerkt tot een voorlopig ontwerp. Voor de aanbesteding van dit project is vervolgens gekozen voor de niet-openbare aanbesteding op basis van EMVI-criteria (economisch meest voordelige inschrijving).

Ontwerpgestuurd proces

De opdrachtgever hanteert hierbij een selectiefase waarbij de aangemelde bedrijven of consortia worden getoetst of ze voldoen aan de opgestelde criteria. Daarna volgt de gunningsfase waarbij op basis van de ingediende offertes een toetsing op de geformuleerde EMVI-criteria plaatsvindt. Voor dit project gold een specifiek EMVIcriterium ruimtelijke kwaliteit. Gevraagd werd een aantoonbare werkmethode voor een optimale toekomstige ruimtelijke kwaliteit; samenwerking met de architecten van de bruggen; inzicht in de samenwerking met het IQ team en toegevoegde waarde bieden voor de stad Nijmegen. Het ging kortom om ontwerpgestuurd proces. Winnaar van de aanbesteding werd de combinatie i-Lent (Dura Vermeer en Ploegam). Afgezien van de prijsaanbieding, waren de voorstellen voor de coördinerende architect, de methode van werken en de bijbehorende overlegstructuur met de opdrachtgever belangrijke argumenten.

Vier vuistregels hanteren

Terugkijkend waren voor de Nijmeegse aanbesteding vier vuistregels te hanteren die ook elders toepasbaar zijn.
De eerste regel was: Als je weet wat je wilt, schrijf het dan niet alleen op maar maak een ontwerp. Het rivierpark kent een aantal markante onderdelen die in potentie dezelfde iconische werking in zich hebben als de Waalbrug uit 1936. Om de ideeën en ambities te bundelen zijn, op voorspraak van het kwaliteitsteam, de kade en de bruggen tijdens de voorbereiding – dus voor de aanbesteding – uitgewerkt tot een voorlopig ontwerp. De architecten van de bruggen zijn met behulp van een prijsvraag geselecteerd. Zo werden de ambities vertaald in heldere ruimtelijke en realistische voorstellen en wist aannemer al voor de uitvoering waar hij aan toe was. De inschrijvers werden verplicht om die architecten te betrekken in het optimaliseren van het ontwerpproces van de diverse onderdelen.

De tweede regel was: Vraag de aannemer om een ontwerpproces te formuleren en specifieke sleutelfunctionarissen aan te stellen. In de zogenoemde processpecificaties zijn, om tot een ontwerpgestuurd proces te komen, een aantal eisen geformuleerd. Eén daarvan was het ‘Plan van Aanpak ruimtelijke kwaliteit.’ De aannemer wordt hiermee uitgedaagd om bij de mooie vergezichten ook het bijbehorende ruimtelijke ontwerpproces uit te werken. I-Lent kwam met een cyclisch ontwerpproces waarbij ontwerpend onderzoek centraal stond. De relatie tussen techniek en kwaliteit stond bij elke tussenstap en/of ontwerpproduct centraal. Het aanstellen van een coördinerend architect met mandaat en specifieke functionarissen voor de kritische ruimtelijke onderdelen zijn bij een ontwerpgestuurd proces ook essentieel. Steeds was er tijdens de uitwerking een goed evenwicht tussen enerzijds techniek, uitvoeringsaspecten en ruimtelijke kwaliteit en anderzijds planning en budget en werden beslissingen integraal genomen.

De derde vuistregel was: Formuleer gewenste ontwerpproducten voor de aannemer. In de proceseisen waren twee ontwerpproducten opgenomen, de Visie Ruimtelijke Kwaliteit en het Definitieve Ruimtelijke Inrichtingsplan, die ter formele acceptatie aan het IQ-team moesten worden aangeboden. Deze eis had als resultaat dat de opdrachtnemer en de opdrachtgever gezamenlijk alle elementen van het plan in samenhang moesten ontwerpen, inclusief de discussie over de kosten. De samenhang van het hele plan was steeds leidend bij de vervolgstappen in de uitwerking.

De laatste regel was: Stel een kwaliteitsteam in met een goed mandaat. Het kwaliteitsteam speelde een sleutelrol in het bewaken van de ruimtelijke kwaliteit, mede vanwege het mandaat om bouwvergunningen te verlenen. Maar ook door de aanwezigheid van haar voorzitter bij de twee wekelijkse bouwvergaderingen waarin de voortgang van het ontwerpproces uitvoerig de revue passeerde.

Bijzonder ontwerpproces

In het project Ruimte voor de Waal is vanaf het begin naast de planning en het budget dus ontwerpgestuurd gewerkt. De gemeente had na de Planologische Kernbeslissing het besef dat er een uniek onderdeel aan de openbare ruimte van haar stad kon worden toegevoegd. En dat dit alleen mogelijk was als ontwerpend onderzoek vanaf de start van de planvorming een sturende rol kreeg in het project. Het proces is in dit project bijzonder verlopen. Als basis was er de planstudie en een aantal voorlopige ontwerpen van een drietal bruggen. De winnaar van de aanbesteding (combinatie i-Lent) had in hun aanbieding een interactieve methodiek opgenomen voor het verdere verloop van het ontwerpproces. In de vraagspecificaties was een aantal mijlpalen voorgeschreven zoals het opstellen van een Plan van Aanpak Ruimtelijke Kwaliteit en de Visie op de Ruimtelijke Kwaliteit. Deze documenten werden opgesteld door de opdrachtnemer. Voor beide onderdelen gold dat het kwaliteitsteam de plannen moest accorderen en het College van B&W hierover informeren.

Ruimtelijk Inrichtingsplan

Het college heeft deze documenten formeel vastgesteld. Met deze onderdelen als basis werd door de aannemer het Ruimtelijk Inrichtingsplan vervaardigd waarin alle landschappelijke en bouwkundige onderdelen worden benoemd. Vervolgens werden in het tweewekelijkse driehoeksoverleg de vervolgontwerpen aan de orde gesteld volgens het iteratieve systeem van de aannemer. Bij dit overleg waren zowel de opdrachtgever als de opdrachtnemer vertegenwoordigd door de ruimtelijke ontwerpers, de technische ontwerpers en de managers. Zodoende was de integrale methodiek van ontwerpen gegarandeerd. De discussies leiden dikwijls tot aanpassingen van de diverse ontwerpen. Het probleem was daarbij wel dat de ingenieursbureaus die namens de opdrachtnemer de constructie en de detaillering verzorgden niet altijd aan de discussies deelnamen met als gevolg dat er in een aantal gevallen veel extra werk moest worden verricht.

Vervolgontwikkelingen

Nu de publieke werken – drie nieuw bruggen, een kade en de nieuwe nevengeul met haar oevers – hun afronding hebben bereikt, heeft de stad bezit genomen van het Rivierpark. Het wemelt er van het leven. Sporters, bootjes, zonaanbidders en natuurliefhebbers vinden hun weg aan de Spiegelwaal. ’s Avonds zijn er toneelvoorstellingen op de nieuwe kade, de Lentse Warande. Niet zo gek, want waar in het binnenland vind je een plek waar stad en landschap elkaar zo dicht raken? In de gebieden rondom het Rivierpark is de stad al volop bezig nieuwe woningen te bouwen. Op de zuidoever worden zowel appartementen als stadswoningen gebouwd aan het Waalfront. Voor de noordoever is de gemeente druk met stedenbouwkundige plannen. Er is gekozen voor een meer organische en flexibele ontwikkeling van de ontwikkelgebieden rondom de Waal, waarbij de reeds aanwezige kwaliteiten in het gebied benut worden om de bekendheid en de toegankelijkheid van het gebied te vergroten. Door tijdelijke activiteiten op bepaalde plekken te stimuleren als opmaat voor een structuur waarin permanent programma’s zich kunnen nestelen, raken burgers meer betrokken bij de ontwikkelingen. het binnenland vind je een plek waar stad en landschap elkaar zo dicht raken? In de gebieden rondom het Rivierpark is de stad al volop bezig nieuwe woningen te bouwen.

Woningen

Op de zuidoever worden zowel appartementen als stadswoningen gebouwd aan het Waalfront. Voor de noordoever is de gemeente druk met stedenbouwkundige plannen. Er is gekozen voor een meer organische en flexibele ontwikkeling van de ontwikkelgebieden rondom de Waal, waarbij de reeds aanwezige kwaliteiten in het gebied benut worden om de bekendheid en de toegankelijkheid van het gebied te vergroten. Door tijdelijke activiteiten op bepaalde plekken te stimuleren als opmaat voor een structuur waarin permanent programma’s zich kunnen nestelen, raken burgers meer betrokken bij de ontwikkelingen.

Tekst: Jan Brouwer, Mathieu Schouten, Geert de Vries
Fotografie: Rutger Hollander

Dit artikel is gepubliceerd in ArchitectuurNL nummer 1 van2017

Schrijf je in voor de nieuwsbrief

Ontvang iedere week het laatste nieuws en informatie op het gebied van architectuur in uw mailbox.

Gerelateerd

Tags: , , , ,

    Schrijf een reactie

    Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.