Circulaire paviljoens

project in context

Circulaire paviljoens

Door: Jacqueline Knudsen | 19-12-2017

Het paviljoen Circl, dat ABN AMRO naast zijn hoofdkantoor op de Amsterdamse Zuidas liet bouwen, is er een in een reeks nieuwe, ultraduurzame paviljoens die de weg willen wijzen bij de transitie van lineaire naar circulaire economie. Wat kunnen we van deze projecten leren?

Circulair paviljoen

Het moet ‘de huiskamer van de Zuidas’ worden en heet nu al dé nieuwe hotspot van Amsterdam. Buurtbewoners noemen het ‘het spijkerbroekenpaviljoen’, naar de akoestische panelen – gemaakt van oude jeans – die in het interieur zijn toegepast. Het is een sprekend voorbeeld van de kringloopgedachte, die leidend is geweest bij het ontwerp van het paviljoen dat de Architekten Cie. bij het hoofdkantoor van ABN AMRO bouwde – vandaar de naam Circl.
Als je station Amsterdam Zuid uitloopt, zie je het gebouw meteen staan: een rechthoekig, glazen paviljoen, ontworpen in klassiek-modernistische stijl, waaraan de architecten een hedendaags duurzame draai hebben gegeven. Zo zijn de luifelranden bekleed met zwarte zonnepanelen, en is de achtergevel volgens de laatste mode met planten begroeid, aansluitend op het groene plein dat de architecten voor het kantoor hebben aangelegd. Op het dak is een tuin gemaakt en een rooftopbar, op de begane grond zit restaurant Circl, en in het souterrain is een vergadercentrum en tentoonstellingsruimte voor de kunstcollectie van de bank.

Circl volgeboekt

Sinds de opening in september loopt het storm. ‘Ik geef non-stop rondleidingen’, vertelt projectarchitect Hans Hammink. ‘Aan collega-architecten, opdrachtgevers, studenten, schoolklassen. Het restaurant begint ook te draaien; vorige week was er nog een galadiner. De zalen in het souterrain zijn al maanden volgeboekt.’
Wie had dit succes kunnen voorzien? Toen de Architekten Cie – eerder als co-architect betrokken bij het ontwerp voor het ABN-AMRO hoofdkantoor – in 2015 gevraagd werd om na te denken over extra vergaderruimte, een horecavoorziening en een expositieruimte, vroeg de bank nog om een traditionele uitbouw. ‘Het moest een chique gebouw worden’, vertelt Hammink. ‘Vervolgens kwam de vraag: kan het duurzamer? Gaandeweg werden de eisen steeds hoger, wat botste met het chique ontwerp. Toen hebben we het project tijdelijk stop gezet en herzien. We hadden net een nieuwe medewerker op het gebied van duurzaamheid, die het plan heeft herschreven. Hij zei: je moet circulair gaan.’

Circulair is het nieuwe duurzaam

Circl staat niet op zichzelf. Afgelopen najaar werden verschillende circulaire paviljoens opgeleverd. Naast station Amsterdam Sloterdijk realiseerde architect Wouter Valkenier Tuin van BRET, de eerste stadswijngaard van Amsterdam en het ‘eerste circulaire bedrijventerrein van Nederland’. Tussen de wijnranken bouwde hij met oude zeecontainers uit de nabijgelegen haven een paviljoen, waarin hij zijn studio heeft gevestigd.
Ter gelegenheid van de Dutch Design Week in Eindhoven ontwierpen Overtreders W en Bureau SLA het zogenoemde People’s Pavilion, gemaakt van geleende materialen, die na afloop van het evenement – ongeschonden – zijn teruggegeven aan de eigenaren. En bij station Utrecht is naast Rijkskantoor De Knoop begonnen met de bouw van het circulaire horecapaviljoen ‘The Green House’, een ontwerp van Cepezed. Hoe valt deze trend te verklaren? Voor ABN AMRO waren er meerdere reden om het plan voor het paviljoen om te gooien. Circulariteit is het nieuwe duurzaam; met dit paviljoen laat de bank niet alleen zien dat zij het milieu een warm hart toedraagt, maar ook dat zij daarbij voorop loopt. ‘Het is de volgende stap’, zegt Hammink. ‘Duurzaam bouwen was met name gericht op energie besparen en CO2-uitstoot beperken. Bij circulariteit gaat het ook om de omgang met steeds schaarsere grondstoffen, waarbij hergebruik tot een nieuw verdienmodel leidt.

Nieuw verdienmodel

Vooral dat laatste interesseert ABN AMRO.’ Nu beschouwen we afvalmaterialen meestal als last – denk aan asbest – en kost slopen geld. In het circulaire scenario wordt afval benaderd als grondstof voor nieuwe producten en gebouwen, waardoor de waarde van vastgoed stabieler blijft of zelfs stijgt. ‘De bank denkt dat de circulaire economie kan werken, en wil hiermee laten zien hoe dat proces en zo’n architectuur er uit kan zien.’
Voor Hammink was het een nieuwe manier van ontwerpen. ‘Het is rauwer, directer’, wijst hij op de betonnen wanden en vloer in het souterrain. ‘De vraag of je een materiaal echt nodig hebt, leidt tot veel minder afwerking. Daar waar ik aftimmerlatjes voorstelde, zei mijn opdrachtgever: nee, niet nodig. Het leidingwerk mochten best in het zicht, al hebben we ze wel gegroepeerd, in een aantal zones in het plafond.’ Bij de opbouwleidingen voor de elektra moest hij even slikken: ‘Normaal zouden we dat in de wand wegwerken. Maar nu ik het zie, denk ik: het is prima zo.’

Materialen oogsten

Een ander dilemma: waar haal je gebruikte materialen vandaan? De bouw is vooralsnog georganiseerd rondom nieuwe producten, en zelf alles tweedehands bij elkaar sprokkelen is niet hoe ABN AMRO een duurzame toekomst voor zich ziet. Gelukkig was daar het bedrijf New Horizon, dat materialen ‘oogst’ uit gesloopte gebouwen. Zij leverden onder meer de parketvloer, gemaakt van rest- en kozijnhout en oude puien uit een kantoorgebouw, die gebruikt zijn voor de scheidingswanden van de vergaderruimtes. De liften worden geleased, net als het meubilair.
De draagconstructie is uiteindelijk wel van nieuw (lariks)hout gemaakt, dat lokaal gekapt is. ‘Een hernieuwbaar materiaal’, legt Hammink uit, ‘en perfect herbruikbaar, doordat de balken en kolommen zo in elkaar gezet zijn dat er bijna geen schroefgaten ontstaan.’ De blokjes hout die overbleven van het zagen, zijn verwerkt in een spectaculaire – eveneens demontabele – trap, ontworpen en (met robots) geproduceerd door Studio RAP.

Gebouwenpaspoort

Alle materialen, componenten en onderdelen waaruit het gebouw bestaat, zijn vastgelegd in een zogenoemd gebouwenpaspoort, dat het proces van urban mining in de toekomst – Hammink schat dat het gebouw er minstens dertig jaar zal staan – moet vergemakkelijken. Klinkt prachtig, maar werkt het ook? ‘De bedoeling is dat het een levend document wordt’, legt de architect uit. ‘De afdeling beheer en onderhoud zal in een 3D-model wijzigingen bijhouden, zoals dat ook gebeurt bij tekeningen van gebouwen.’ Hammink verwacht dat tegen de tijd dat het gebouw afgebroken wordt, de markt voor geoogste materialen flink gegroeid zal zijn, en de gebouwelementen daarop aangeboden zullen worden. Al is uiteindelijk niet alles verkoopbaar. ‘Voor de kelder moesten we wel werken met in het werk gestort beton. Maar met de meeste onderdelen, zoals de gevels, de houten draagconstructie en installaties, moet het gaan lukken.’

Openbare ontmoetingsplaats

Opmerkelijk aan de nieuwe generatie duurzame paviljoens, is dat ze allemaal vrij toegankelijk zijn, ook omdat ze op uitgesproken openbare plekken staan. De circulaire (her)huisvesting die RAU architect in 2015 realiseerde voor energiebedrijf Liander in Duiven, en het pas geopende circulaire bedrijfsverzamelgebouw BlueCity in Rotterdam (ontwerp: Superuse Studios) beschikken weliswaar over een publiek atrium, waar ook evenementen georganiseerd worden, maar de werkvertrekken zijn privé. ABN AMRO gaat met dit volledig openbare gebouw nog een stap verder. Circl moet een ontmoetingsplaats worden voor startups, onderwijsinstellingen, buurtbewoners, bedrijven, overheden en burgers met duurzame plannen. Iedereen kan immers het verschil maken, zo redeneert de bank.

Green House Utrecht

The Green House in Utrecht is vergelijkbaar van opzet; het wil ‘een bron van inspiratie worden dankzij duurzame innovaties’. Glazen gevelplaten, afkomstig van het duurzaam gerenoveerde rijkskantoor De Knoop, vormden in maatvoering de basis voor het ontwerp van Cepezed; deze zijn verwerkt in de voorzetgevel. Het tijdelijke paviljoen is van de fundering tot het PV-dak demontabel, en kan over vijftien jaar in zijn geheel elders herbouwd worden, waarbij het bouwsysteem van stalen staanders en liggers ook andere configuraties toelaat. De komende vijftien jaar gaat cateraar Albron een duurzaam restaurant-met-kas in het gebouw exploiteren, met daarnaast verhuurbare vergaderruimtes. Het tweede dat opvalt, is hoe bezoekers via deze projecten betrokken worden bij het bouwen aan de nieuwe, circulaire economie. Natuurlijk mag je alleen maar koffie komen drinken, maar door werkruimte aan te bieden, en workshops en lezingen te organiseren, willen de initiatiefnemers ook enthousiasme voor circulariteit opwekken en inzicht geven in het proces.

Upcycle University in Tuin van Bret

‘Hoe maak je van oude meuk een hippe plek? Wat kunnen we leren van dit soort projecten? Die vragen wordt mij met grote regelmaat gesteld’, vertelt architect Wouter Valkenier. Hij bouwde eerder met bouwafval en kringloopmeubilair de succesvolle Amsterdamse horecapaviljoens Hanneke’s Boom, Café De Ceuvel en koffiebar BRET. In Tuin van BRET wil hij de vraag naar ‘onderwijs’ op het gebied van circulair bouwen faciliteren, met zijn Upcycle University. ‘We tonen wat goed gaat, en vooral ook waar het vastloopt; zo hebben we een plan gemaakt om op ons terrein water te zuiveren, wat nu bij Waternet er niet doorheen komt. We willen de milieutechnische en financiële impact van bouwen transparant maken, van schroef tot hout, tot transport en ontwerp.’ Mensen laten meedoen, helpt daarbij, denkt Valkenier. Voor de opening van Tuin van BRET vroeg Valkenier bezoekers om een wijnglas mee te nemen, waarmee gezamenlijk een wijnglazen-kroonluchter gemaakt werd voor in het paviljoen. Bureau SLA nodigde Eindhovenaren uit om plastic afval in te zamelen, dat is verwerkt in de gevelleien voor het People’s Pavilion. Tegelijk wordt met dit soort activiteiten nieuwe kennis en kunde opgedaan.

People’s Pavilion DDW

‘Het verschil met de Noorderparkbar in Amsterdam, die wij – ook om dat we destijds midden in de economische crisis zaten – met marktplaatsmaterialen bouwden, zit in het feit dat alles geleend is’, zegt architect Peter van Assche van bureau SLA. ‘Het is een übermetafoor voor de circulaire gedachte; de ‘volgende ronde’ zit ingebouwd in het project. Dat betekent dat je goed moet nadenken over hoe je dingen aan elkaar vast maakt, zonder het materiaal aan te tasten. Zo hebben we de draagbalken van het paviljoen met spanbanden verbonden.’
Fundamenteel anders bij circulair bouwen is de organisatie van het bouwproces. ‘Normaal teken je als architect een gebouw, dat de aannemer doorrekent, waarop de leveranciers de gevraagde materialen leveren. Nu is het andersom: hoe kun je met werken met wat er al is? Daarin schuilt de revolutie, in de nieuwe rol van de architect, de opdrachtgever en de leverancier.’
Van Assche denkt dat deze aanpak ook zal resulteren in een nieuwe esthetiek. ‘Met de Noorderparkbar bewezen we dat het werken met bouwafval niet hoeft te resulteren in houtjetouwtje- architectuur. Het oogde fris, en mooi. Met het People’s Pavilion wilden we nog sterker uitdrukking geven aan het nieuwe bouwproces; het moest iets worden dat je nog nooit eerder gezien hebt.’

Circl: ontwerpen zonder eindbeeld

Circl oogt gewoner, al is het gebouw heel wat anders binnen de corporate omgeving van de Zuidas; een kale betonvloer verwacht je niet direct bij een bank. ‘Ik heb het plan uitgewerkt zonder esthetisch eindbeeld’, zegt Hammink, ‘het is als het ware ontstaan. Ook voor ABN AMRO gold dat de uitstraling pas op de tweede plaats kwam. Op de eerste plaats stond circulariteit.’
De architect is wat dat betreft ‘om’; hij wil, net als Van Assche en Valkenier, verder met circulair bouwen. ‘Ik vind het supergaaf, en ook een logische ontwikkeling. Probleem is alleen dat er maar weinig circulaire opgaven zijn’. Het toont eens te meer het nut en de noodzaak van dit soort pioniersprojecten.

Tekst:Kirsten Hannema
Fotografie: Ossip van Duivenbode en Jacqueline Knudsen

Dit artikel is verschenen in ArchitectuurNL 06 2017

Schrijf je in voor de nieuwsbrief

Ontvang iedere week het laatste nieuws en informatie op het gebied van architectuur in uw mailbox.

Gerelateerd

Tags: , , , , ,

    Schrijf een reactie

    Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.