Op de boerderij

Op de boerderij

Door: Peter Visser | 18-05-2014

Het aantal agrarische bedrijven in Nederland neemt al jaren af en die trend zal zich voorlopig nog wel even voortzetten. Met als gevolg dat er inmiddels zo’n 10.000 historische boerderijen leegstaan en de vraag opkomt: wat moeten we daarmee? Soms is sloop om bouwtechnische redenen onvermijdelijk, in andere gevallen wordt er ook naar herbestemming gezocht. De zorgboerderij is daarbij een populaire oplossing, maar er zijn ook andere mogelijkheden.

 

Als een boerderij te lang leeg blijft staan, raakt deze onherroepelijk in verval, dus actie is geboden. Gelukkig gebeurt dit al regelmatig, waarbij een herbestemming als zorgboerderij een favoriete oplossing blijkt.  Zo is De Oude Mars, een pachtboerderij uit 1938 even buiten Zwolle, sinds de zomer van vorig jaar in gebruik als zorgcentrum van Stichting Zorgspectrum Het Zand. Het complex biedt nu onderdak aan vier woongroepen en een centrum voor dagbesteding voor mensen met niet aangeboren hersenletsel of psychische problematiek.  De rijksmonumentale boerderij, een karakteristieke Limburgse hoeve naar ontwerp van architect P.A. Lankhorst, is door Bierman Henket architecten volledig gerestaureerd, schoongemaakt en geïsoleerd. De rieten kap is vervangen en er is een nieuwe vleugel gebouwd, ontworpen als een eigentijdse schuur. Een glazen gang verbindt oud en nieuw.  Het complex bestaat uit vier woongroepen met elk acht kamers, twee in de oude boerderij en twee in de nieuwbouw. De oudbouw heeft daarbij een tweetal specifieke functies gekregen. De deel is activiteitenruimte geworden, in de schuur (hooitas) is een vrijstaande, geklimatiseerde glazen kas gebouwd van waaruit de indrukwekkende constructie zichtbaar blijft. De deel en de hooitas zijn met een terras op de binnenplaats het hart van het zorgcomplex.  De Oude Mars is omringd door een groen erf met moestuin, boomgaard en dierenweide, een eigen en beschermde plek voor de bewoners. Het omringende landschap wordt grotendeels getransformeerd tot woonwijk waardoor de bewoners straks beschermd, maar toch midden in de samenleving wonen.

Particulier initiatief

In Overasselt staat sinds een jaar de zorgboerderij De Wende in de voormalige hofstede De Valenberg uit 1925. Initiatiefnemers zijn de sociaal-cultureel werker Jan van der Leij en beeldend psychotherapeute Wietske Jetten. Zij kochten de boerderij om er zelf te wonen én om er een zorgproject te starten.
Het voorhuis is opgeknapt voor bewoning door de opdrachtgevers en het achterhuis is verbouwd tot woonruimte voor zes (dementerende) ouderen. De Vlaamse schuur is geschikt gemaakt voor dagopvang van jongeren en in de toekomst kan de kippenschuur ruimte bieden aan dagopvang voor zes tot acht kinderen als in 2015 de peuterspeelzalen sluiten.  Voor de verbouwing werd ecologisch architect Daan Bruggink van ORGA architect ingeschakeld (zie ook ArchitectuurNL #07 2012), die het gebouw helemaal ontdeed van alle overbodige en niet duurzame materialen. Nadat het gebouw gestript was ging hij aan de slag met natuurlijke en biobased materialen wat resulteerde in een warm en aangenaam binnenklimaat.
Het terrein van twee hectare rond de hofstede, dat grotendeels bestaat uit grasland met hier en daar groepjes bomen en struiken, wordt ingericht met jonge fruitbomen, een moestuin voor eigen gebruik en een belevingstuin.

Eenvoudig maar krachtig

In Diemen kocht woningstichting de Key boerderij Landlust aan. De bestaande gebouwen zijn gerestaureerd en aangepast tot een zorglandgoed waar werken, wonen en recreëren gecombineerd worden. Er is woonruimte voor 24 bewoners met een psychiatrische indicatie, er zijn werkplekken, ateliers en voorzieningen voor verstandelijk gehandicapten en hun begeleiders en er is een winkeltje annex theeschenkerij voor de bezoekers van het Diemerbos. Zorginstelling Cordaan is verantwoordelijk voor de dagbesteding.
Architectenbureau K2 heeft het voorhuis en twee stallen gerestaureerd en verbouwd. In de grote stal ter plekke van de gezamenlijke eetruimte refereren daklichten aan vroegere ventilatieschoorstenen. Er zijn drie nieuwe gebouwen toegevoegd, een woongebouw met drie groepswoningen, een werkschuur voor de kwekerij en een poortgebouw als schakel tussen het openbare erf en de private binnentuin.
De materialisatie van de nieuwbouw is eenvoudig maar krachtig met zwarte houten gevels, grote schuifdeuren en kleine ramen, refererend aan gangbare bijgebouwen op een boerenerf. Dit materiaalgebruik komt weer terug in de nieuwe luiken en schuifdeuren van de bestaande boerderij.

Afgebrand

Een heel ander verhaal is dat van woonzorgboerderij De Dijckhoeve in Koedijk. De stolpboerderij die hier eeuwenlang stond brandde in 2005 tot de grond toe af dus zat er niets anders op dan tot nieuwbouw over te gaan. Het nieuwe volume refereert aan de boerenschuren zoals die vroeger bij de boerderijen gebouwd werden. Ondanks dat het een fors gebouw is geworden, past het door zijn verhoudingen in de gevel en heldere gebouwopzet, goed tussen de bestaande lintbebouwing.
Er zijn vier woongroepen van telkens zes bewoners op de eerste twee verdiepingen, op de zolder zijn een logeerverblijf, een winterberging, een groot balkon en een gemeenschappelijke activiteitenruimte te vinden. Het project maakt deel uit van stichting MagentaZorg, een zorginstelling actief in de regio Noord-Kennemerland.
Hoewel het gebouw refereert aan een oud gebouwtype heeft architect Rob de Vries het eigentijds vormgegeven en gematerialiseerd. Zowel gevel als dak is afgewerkt met hout, de dakgoten zijn daartussen onzichtbaar weggewerkt. In het belang van de doelgroep is gekozen voor deze warme materialen en kleuren, het gebouw straalt optimisme en vriendelijkheid uit.

Een gezonde omgeving

De monumentale boerderij Ter Weer in Wassenaar stamt uit de zestiende eeuw en maakt sinds kort deel uit van het Early Childhood Center, een aanvulling op de bestaande American School of The Hague. De boerderij is gerestaureerd en er zijn een aantal gebouwen aan toegevoegd, waardoor het geheel het karakter heeft van een boerenerf. Het voorhuis van de boerderij is voor de administratie, het achterhuis biedt onderdak aan een lunchruimte voor 100 kinderen, een keuken, een kinderdagverblijf, een bibliotheek en een handenarbeidlokaal.
Naast de boerderij is een tweede volume geplaatst als een boerenschuur, met houten draagconstructies, kappen en houten delen als gevelbekleding. De uitbreiding is deels verdiept 6 om het monument niet te veel aan te tasten. In de schuur zijn twaalf klaslokalen voor 250 kinderen gesitueerd en de sportfaciliteiten zijn in een apart gebouw ondergebracht, dat via een brug verbonden is met het hoofdgebouw. Rondom de school liggen meerdere schoolpleinen voor de verschillende leeftijdsgroepen, ingericht door Designstudio van Ginneken met veel groen, zitelementen en educatieve onderdelen zoals een moestuin.  Architecten Hans Goverde en Annemiek Bleumink van Kraaijvanger hebben het complex zoveel mogelijk geïntegreerd in het landschap. De inrichting van het landschap sluit aan op de doelstelling van de school, een gezonde omgeving waar je spelenderwijs leert wat duurzaamheid is. Dit zijn slechts enkele voorbeelden van hergebruikte boerderijen en wat opvalt, is dat hoewel het vaak om monumentale panden gaat, er niet al te angstvallig mee wordt omgesprongen. Net als vroeger, toen de boerderijen nog als zodanig functioneerden, blijkt het heel goed mogelijk het gebouw te voorzien van allerlei bijgebouwen, met hedendaagse vormen en materialen, zoals dat altijd al gebeurde.  Zolang het maar zorgvuldig gebeurt, is er op die manier van alles mogelijk met leegstaande boerderijen, zonder dat het afbreuk doet aan de monumentale waarde van de oorspronkelijke gebouwen.

Projectgegevens

Foto's Joep Jacobs, Sjaak Henselmans, Ronald Tilleman

Gerelateerd

Tags: , , , , ,