ArchitectuurNL 03 2017 – pag. 13

ArchitectuurNL 03 2017 – pag. 13

Door: | 29-04-2021

In Rotterdam buigt het burgerinitiatief STEK zich
over ideeën om de luchtkwaliteit op de drukke
verkeersader ’s-Gravendijkwal te verbeteren.
Het platform Duurzaam Dordrecht ontgint met
bewoners braakliggende grond voor tijdelijke
stadsnatuur en stadslandbouw. In Arnhem
heeft het Departement Tijdelijke Ordening een
verwaarloosde bouwkavel omgetoverd tot een
kunstzinnig parkje, waarmee de hele buurt een
positieve boost krijgt. Zelfs in steden als Sittard,
Deventer en Hillegom worden soortgelijke
stadsinitiatieven ontplooid voor en vooral ook
door bewoners. De drijvende kracht achter deze
bottom-up projecten: het stadslab
‘De definities van stadslabs zijn breed
maar er zijn criteria’, zegt Bas van der Pol,
projectleider stadslabs bij architectuurcentrum
AIR in Rotterdam. ‘Het moet zich buigen over
stedelijke vraagstukken. Dat kan variëren van
een complete gebiedsvisie door hergebruik van
leegstaande bedrijfspanden tot verbetering van
luchtkwaliteit en wijkvoorzieningen.’ Ook moet
gezocht worden naar innovatieve of alternatieve
oplossingen voor die stedelijke vraagstukken.
‘Het is tenslotte een lab.’ Maar de organisatie
ervan kan uiteenlopen van een coalitie van
activistische bewoners tot een hoogwaardig
kennisplatform dat zich buigt over stedelijke
vraagstukken. ‘Al is bijna altijd sprake van
een ideologische overtuiging. Bijna alle labs
buigen zich over urgente sociale thema’s als
duurzaamheid, inclusiviteit en leefbaarheid.’

Participatiesamenleving
De opkomst van het stadslab hangt
nauw samen met de introductie van de
participatiesamenleving, waarbij de overheid
meer invloed aan de burger geeft, zegt
Jeroen Niemans, mede-auteur van Het nieuwe

stadmaken. Van gedreven pionieren naar gelijk
speelveld (uitgeverij Trancity, 2015), het eerste
boek dat dit nieuwe fenomeen onder de loep
neemt. ‘De crisis heeft daarin een rol gespeeld.
Er was weinig geld dus de overheid was allang
blij als de burger zelf het initiatief nam voor
wijkprojecten of stadsvernieuwing. Tegelijkertijd
is de burger mondiger geworden en kan hij zich
beter organiseren, bijvoorbeeld op internet.
Inmiddels is er zelfs een positieve besmetting.
Burgers zien dat je iets voor elkaar kunt krijgen
en starten zelf ook een stadslab.’

Maassilo
De toegevoegde waarde van het stadslab
is breed. Het kan opgaven op het vlak van
leegstands- en herbestemmingsproblematiek
agenderen of zelfs alternatieve oplossingen
aandragen. Ook kan het de betrokkenheid
van de burger bij de leefomgeving vergroten
of juist als klankbord fungeren voor het lokale
bestuur. In Rotterdam buigt een stadslab zich
over de ruimtelijke omgeving van de Maassilo,
een cultureel bedrijfsverzamelgebouw dat een
eiland is in het volkse Rotterdam-Zuid. Met
sportfaciliteiten, meer groen en activiteiten
worden wijkbewoners bij de Maassilo betrokken
en andersom. Van der Pol: ‘In Rotterdam spelen
zulke stadslabs een onmisbare rol bij het
verwezenlijken van de veerkrachtige stad, wat
officieel gemeentebeleid is.’

Rotsoordbrug
Maar deze kleinschaligheid en diversiteit heeft
ook nadelen. Veel kennis is versplinterd over de
lokale stadslabs. Sommige stadslabs zijn ooit
begonnen door één betrokken burger. Marit
Overbeek, werkzaam als ‘online storyteller’ bij
bouwbedrijf Heijmans, startte vier jaar geleden

met enkele wijkgenoten in Utrecht een initiatief
om zelf een wandelbrug te bouwen. ‘Daardoor
zou je onze wijk, de versteende Rivierenwijk,
kunnen verbinden met het groen en de
voorzieningen van de wijken aan de overkant
van de Vaartse Rijn. Bovendien kan de brug
het voormalige industriegebied Rotsoord meer
levendigheid brengen. Maar het duurde even
voordat wij door de gemeente serieus werden
genomen. Er wordt al snel gedacht in termen
van amateurs en eigenbelang.’

Commitment gemeente
Toch wil Jeroen Niemans juist een lans breken
voor de informaliteit. ‘De kracht van het stadslab
is nou juist dat het zich buigt over een specifieke
lokale vraag. Dat vraagt maatwerk. Bovendien
is een stadslab gericht op een experimentele
aanpak. Dat vraagt om een open blik.’ Op lokaal
niveau staat de toegevoegde waarde van het
stadslab dan ook buiten kijf. ‘Juist omdat de
initiatieven drijven op inzet van de bevolking is het
draagvlak groot.’ Een voorwaarde is wel dat een
gemeente zich committeert aan zijn stadslabs. ‘In
Almere heeft de gemeente veel invloed gegeven
aan de burger. In een wijk als Oosterwolde
kunnen bewoners zelfs helemaal hun gang
gaan. Dat is niet los te zien van de opkomst van
stadslabs. Deze ontwikkelingen stimuleren elkaar’,
is de stellige overtuiging van Niemans, die als
onderzoeker werkt bij Ruimtevolk, een landelijk
onderzoeks- en kennisinstituut voor stedelijke en
regionale innovatie.

Ontsluiting kennis stadslabs
Door de grote verscheidenheid aan initiatieven
ontbreekt het vaak aan een zichtbaar loket
waar de overheid zich kan melden. En hoe weet
je als bewonersinitiatief in bijvoorbeeld Brabant

543

Stedelijke vernieuwing

13 ArchitectuurNL

12-13-14_stadslabs.indd 13 12-06-17 14:00

Gerelateerd