ArchitectuurNL 03 2017 – pag. 18

ArchitectuurNL 03 2017 – pag. 18

Door: | 29-04-2021

uitgebreide installatie hebben. Die maakt het
ook mogelijk om sommige gebouwen af en
toe in speciale kleuren te zetten, zoals in veel
steden bijvoorbeeld na de aanslagen in Parijs
gebeurde. ‘De kijk op licht is de afgelopen 60
jaar aanzienlijk veranderd’, zegt Akkerman.
‘Vroeger was de opvatting dat het per definitie
mooi was om ergens een hele sloot licht
tegenaan te gooien. Nu liggen veel plekken er
iets minder nadrukkelijk belicht, sfeervoller en
toch nog sociaal veilig bij.’
Niet alleen esthetiek speelt een rol, het gaat
ook om het verminderen van lichtvervuiling
en energiebesparing. De Magere Brug
bijvoorbeeld is tegenwoordig van ledlicht
voorzien, een besparing van 70%. Akkerman:
‘De veranderde opvattingen over aanlichting
zijn goed te zien bij de 14e-eeuwse kerk op het
Oudekerksplein: heel bescheiden. Heel anders
dan de manier waarop de Montelbaanstoren nu
nog wordt aangelicht, die staat nog vol in het
licht, dat idee stamt uit een ander licht-tijdperk.
Binnenkort komt hier een nieuw lichtontwerp
voor: subtieler en maximaal energiezuinig.’

Beautification
Bij het aanlichten van architectuur loopt
Nederland internationaal gezien achter,
vindt Remco van der Wijk, country-manager
Nederland bij Zumtobel, een bedrijf dat
lichtmaterialen levert, lichtadviezen verstrekt en
vooral samenwerkt met architecten. Nederland
zou wat hem betreft een voorbeeld moeten
nemen aan Frankrijk, Engeland en Oost-Europa
op dat gebied. ‘We pakken het hier nog heel
conventioneel aan, met een paar spotjes.
Dat heeft niets te maken met beautification,
het versterken van de architectuur met licht,
zoals je óók kunt doen.’ Goede aanlichting van
iconen is natuurlijk een marketinginstrument,
‘maar het zorgt ook voor helderheid: je
ziet waar de entree zit in een gebouw, de
contouren worden duidelijk.’ Van der Wijk:
‘Je moet de sterke punten van een gebouw
benadrukken. Dus de mooie raamkozijnen
aanlichten en niet de hele wand.’ Hij is geen
voorstander van uitbundig kleurgebruik ‘maar
door te werken met het kleurverschil tussen
warm-wit en helderwit kun je ook al veel
bereiken.’ Het vervangen van oude verlichting
door led scheelt veel in energiekosten maar
vooral de onderhoudskosten zijn natuurlijk
véél lager bij led. Dat tikt aan. Van der Wijk:
‘Goede verlichting stipt de architectonische
karakteristieken van een gebouw aan, het
maakt een gebouw nóg mooier.’

Moreelsebrug, Utrecht
Ook in andere steden zijn recente inspirerende
voorbeelden waar licht een extra dimensie
geven aan architectonisch projecten. De
technische vernieuwingen op het gebied van
verlichting geven architecten veel nieuwe
mogelijkheden, zegt Jochem Paauwe, architect
bij bureau Cepezed.
Dat is bijvoorbeeld te zien bij de Moreelsebrug
in Utrecht, een voetgangers-fietsbrug die vlakbij
het station over de sporen, de binnenstad met
de westkant van de stad verbindt. Een slanke
brug die als een verhoogde esplanade boven
het spoor ligt. Cepezed wilde geen losse
armaturen of lichtmasten op de brug hebben,
zegt Paauwe, onder meer in verband met
vandalisme en om te voorkomen dat mensen
er fietsen aan vast gaan zetten. ‘We wilden de
brug zuiver en schoon houden. Van de brug
zelf een armatuur maken.’ Dat de brug bijna op
het Centraal Station van Utrecht ligt, maakte
het ingewikkeld. ‘Het licht op de brug mocht
de machinisten natuurlijk niet verblinden, maar
tegelijkertijd moet je voldoen aan de eisen
voor het verlichtingsniveau van de openbare
ruimte, ook in verband met sociale veiligheid.’ In
samenwerking met Arup werd ervoor gekozen
om de verlichting in de balustrade te verwerken
‘om zo visuele onrust van lichtmasten en
armaturen te voorkomen. Geen losse punten
maar een gelijkmatig en evenwichtig beeld. Nu
is het een doorlopende flexibele ledlijn in de
balustrade, die de kromming van de brug volgt.’
De voeding werd weggewerkt in speciaal voor
dit doel ontworpen dubbele balusters en valt
daardoor helemaal niet op. Het uitgangspunt
was om vanuit de balustrade de hele brug
te verlichten en dat is prima gelukt. Paauwe:
‘We hebben wel vaker met lichtlijnen in een
handregel gewerkt, maar dan ging het om
sfeerverlichting terwijl het hier functionele
verlichting moest zijn, ook voor het fietspad en
voetganger.’
Op de brug is een aantal bomen (in bakken)
geplaatst. Die worden van onder aangelicht.
‘Dat zorgt echt voor een verrassingseffect,
vanuit de stationshal zie je een rij oplichtende
bomen zweven boven het spoor. De bomen
worden zo een integraal onderdeel van de
brugverlichting.’

Tapis roulant, Enschede
In Enschede gebruikte Atelier PRO kunstlicht
om heel nadrukkelijk een bijzondere en
prettiger sfeer te creëren bij een ondergrondse
tunnel tussen een parkeergarage en de entree

van een ziekenhuis, Medisch Spectrum Twente.
Een paar jaar geleden ontwierp het bureau de
parkeergarage onder het Van Heekplein. Na
ingebruikneming bleek er sprake van een flinke
‘overmaat’, een gedeelte van de plekken bleef
permanent leeg. Dorte Kristensen, architect-
directeur Atelier PRO: ‘Het ziekenhuis wilde
die parkeerplaatsen graag gebruiken voor
bezoekers. De gemeente had bedacht om
daarvoor een tapis roulant te maken van de
garage naar het ziekenhuis, en benaderde
ons om dat te ontwerpen.’ Kristensen vond
dat de opgave eigenlijk op een ander vlak lag,
zegt ze. ‘Wij vonden dat niet het tapis roulant
de opgave was, maar de reis van je auto naar
de entree van het ziekenhuis. Die duurt drie
minuten. Vanuit de auto stap je op de rolband
en daarmee wordt dát eigenlijk de voordeur
van het ziekenhuis en daarom verdient die
ontwerpaandacht.’
Kristensen: ‘We hebben erover nagedacht: in
welke state of mind zijn mensen daar, onder de
grond? De meeste mensen waarschijnlijk niet
erg prettig. Misschien is het alleen de vader
die net een gezond kind heeft gekregen, die
zich daar goed voelt. Voor de rest hebben
mensen zorgen, angst en zijn ze zenuwachtig,
gedurende die drie minuten op dat tapis
roulant.’
De tunnel tussen parkeergarage en
ziekenhuisentree is een lineaire en abstracte
ruimte, waarbij de zwarte wanden worden
onderbroken door glimmende witte panelen,
waardoor je als bezoeker een soort cadans
ervaart. ‘Om een extra laag toe te voegen leek
het ons goed om kunst toe te voegen.’ De
Duitse kunstenares Claudia Wissmann kwam
met een voorstel en nu zorgt ledverlichting
voor een sequentie van wisselende kleuren.
Kristensen: ‘Er is een ritme, maar dat verandert
steeds. De ene keer is alles oranje, de
volgende keer blauw en soms volgt dat elkaar
snel op, soms ook niet. Het is subtiel. Als je
vaak terug moet naar het ziekenhuis denk
je misschien: Huh? Vorige keer was het toch
blauw? Het zorgt voor verrassing in die tunnel.’

Marstunnel, Zutphen
Herman Kuijer werkt al meer dan 30 jaar als
lichtkunstenaar. Eén van zijn meest recente
projecten is te zien in de Marstunnel in Zutphen,
een tunnelbak van 120 meter lang en 20 meter
breed. Het ontwerp kwam tot stand in nauwe
samenwerking met de constructeur en de
ontwerper van de tunnel. Het kunstwerk moest
tevens het functionele licht zijn en zowel een

18ArchitectuurNL

16-17-18-19-20-21_lichtinarchitectuur.indd 18 12-06-17 14:32

Gerelateerd