ArchitectuurNL 03 2018 – pag. 19

ArchitectuurNL 03 2018 – pag. 19

Door: | 29-04-2021

Wie vanuit Deest richting steenfabriek rijdt,
ziet twee hoge schoorsteenpijpen de lucht
in prikken. Links de moderne, metalen
schoorsteen van de dakpannenfabriek
van Wienerberger. Rechts de gemetselde
rode schoorsteen met fraaie sierkop
van steenfabriek Vogelensangh. In een
contrasterende kleur zijn in die monumentale
bakstenen pijp twee sierranden gemetseld en
het jaartal waarin de fabriek en schoorsteen
werden opgericht: 1919.

Nieuw ontvangstgebouw
Volgend jaar bestaat de fabriek (een
rijksmonument) 100 jaar. De afgelopen jaren
is er veel geïnvesteerd: een groot deel van de
oven werd twee jaar geleden gerestaureerd.
Architectenbureau Bedaux de Brouwer
ontwierp in 2015 een nieuw kantoor, dat
uitkijkt op de monumentale steenfabriek. Het
is een driedimensionaal visitekaartje voor de
productie van Vogelensangh: een strak en
modern gebouw met veel glas, opgebouwd
uit de eigen, traditionele, handgevormde
bakstenen. Van binnen heeft het nieuwe
ontvangstgebouw een prachtig gewelfd
gemetseld plafond, een verwijzing naar de
ringoven. Het eigentijdse kantoor vormt een
fraai contrast met de oude fabriek 100 meter
verderop. Dat is een langgerekt bakstenen
volume waarin het hele productieproces
plaatsvindt, van stenen vormen tot en met

drogen en bakken. Op de kopse kant staat de
schoorsteen van 42 meter hoog. Het gebouw
dateert uit oprichtingsjaar 1919 en heeft een,
zo lijkt het, onheilspellend golvend rood
pannendak. Niks aan de hand, verzekert Arts
van der Zanden. ‘De steunberen van het dak
staan op en in de oven en die krimpt en zet uit
door de hitte, daardoor krijg je die trekkingen.
De constructie is erop berekend.’

Arbeidsintensief
Het vorige kantoor had nog het meeste weg
van ‘een oude voetbalkantine’, omschrijft
Marcel Arts van der Zanden. Dit is een beter
passende omgeving om de tientallen klanten
te ontvangen, die hier elke week langs komen.
Een bezoek aan de steenfabriek hoort erbij,
vinden de eigenaren. ‘Hier zie je wat er
gebeurt, hoeveel mensen er aan het werk zijn,
dat de stokers die 24 uur per dag aanwezig
zijn en dat alle stenen op het eind met de
hand worden gesorteerd bijvoorbeeld. Dat is
emotie en zorgt natuurlijk voor extra sjeu. Als
je dat hebt gezien dan snap je ook waarom
het eindproduct meer kost. Dit is bijzonder
arbeidsintensief.’
Wie in de fabriek zelf komt, krijgt even het
idee dat de tijd heeft stil gestaan. Her en der
transportbanden met klei, vormen worden
gevuld en leeg gekiept, mensenhanden
stapelen stenen op pallets. Die stenen
verdwijnen op een steekwagen de oven in:

een ringoven van baksteen met meerdere
toegangspoorten. Op de zolder boven die
tunnels is in ploegendiensten 24 uur per
dag, 7 dagen per week, altijd een stoker
aanwezig. Het vuur brandt inmiddels al 30
jaar ononderbroken. Elk half uur gaan er verse
kolen op het vuur. Een filter zorgt ervoor dat de
rookgassen worden gereinigd voordat ze via de
schoorsteen de fabriek verlaten.
De ringoven van Vogelensangh brandt op
vetkolen uit Colombia en Venezuela. ‘Dat is een
betere kwaliteit dan de kolen uit bijvoorbeeld
Polen. Deze branden helemaal op, geven
weinig afval-assen en hebben een hele hoge
verbrandingsgraad.’ Die hoge temperatuur
(1080 graden Celsius) zorgt weer voor de
karakteristieke ‘sintering’ van de Vogelensangh
stenen. Een glazuurachtig effect, dat moderne
fabrieken proberen te bereiken door het
toevoegen van kleurstoffen en engobes.

Kleurschakeringen
Een veel geroemd kenmerk van de robuuste
stenen uit deze fabriek is de diepte van
de kleuren en de veelheid aan natuurlijke
kleurschakeringen binnen stenen die van
dezelfde klei zijn gemaakt. Architectenbureau
Mecanoo werkt daarom graag met de stenen
van Vogelensangh, zegt architect Arne Lijbers
van Mecanoo. ‘Met deze stenen krijg je meer
diepte en tekening op je gevel. Het is allemaal
niet kaarsrecht en heel anders dan machinaal

4. Na het bakken worden alle stenen met de hand gesorteerd. Het productieproces is bijzonder arbeidsintensief, daarom is het eindproduct duurder. 5.
Vogelensangh stenen zijn toegepast in de gevels van de Primark aan het Damrak in Amsterdam, een ontwerp van Rijnboutt architecten en Robert Stern
Architecten. 6. De bovenste stenen van een stapel worden in de ringoven veel heter dan de onderste. Sommige stenen trekken zelfs krom doordat
de enorme hitte tegen het smeltpunt aan zit. Architect Hans Ruijssenaars wilde júist die bijzonder vervormde bovenste stenen gebruiken voor het
Maagjesbolwerk in Zwolle. Sindsdien passen Ruijssenaars en andere architecten die speciale stenen vaker toe • Foto’s Vogelensangh.

654

BAKSTEEN

19 ArchitectuurNL

18-19-20-21_baksteen.indd 19 11-06-18 11:56

Gerelateerd