ArchitectuurNL 05 2016 – pag. 7

ArchitectuurNL 05 2016 – pag. 7

Door: | 29-04-2021

Handel en architectuur – het is een
ingewikkelde relatie. Doorgaans worden
ontwerp en ondernemerschap gezien als zaken
die los van elkaar staan, vertegenwoordigd
door twee verschillende typen architecten.
Exemplarisch is Ayn Rand’s beroemde
‘architectenroman’ The Fountainhead (1943). De
hoofdpersoon is het creatieve genie Howard
Roark, die krachtige, innovatieve ontwerpen
maakt maar door zijn compromisloze houding
niet aan de bak komt. Daar tegenover zet
Rand Roark’s studiegenoot en rivaal Peter
Keating, die zich dienstbaar opstelt naar
zijn opdrachtgevers (u vraagt een neo-
classicistische villa? Wij draaien!) en met zijn
succesvolle bureau bakken met geld verdient.
Roark is de held, Keating de loser.

Sinds de economische crisis in 2008 insloeg, geldt commercie niet langer als een vies woord.
De tijd dat je als bureau kon wachten tot een opdrachtgever belde is voorbij; architecten moeten
tegenwoordig zelf op zoek naar werk en komen met allerlei nieuwe initiatieven – denk aan
de deels met crowdfunding bekostigde Luchtsingel in Rotterdam van ZUS of Webuildhomes,
de door Space and Matter bedachte online bibliotheek met ‘onder architectuur gebouwde’
cataloguswoningen. De Bond van Nederlandse Architecten is in 2013 omgevormd tot een
Brancheorganisatie, die zich sterk maakt voor professionalisering van ondernemerschap in de
architectuur. Het Rijk richtte zich met de Actieagenda Architectuur en Ruimtelijk Ontwerp 2013-2016
nadrukkelijk op architectuur als onderdeel van de creatieve industrie en design als exportproduct.
Inmiddels rijst de vraag: slaat de Hollandse handelsgeest niet door? Is er in al die businessplannen
en economische doelstellingen (vooral bezuinigingen) nog wel voldoende ruimte voor het
autonome ontwerp, voor architectuur als culturele daad?
Dat het een het ander niet hoeft uit te sluiten, bewijst architect Tom Frantzen (45) met het woon-
werkgebouw Patch22 in de nieuwe wijk Buiksloterham in Amsterdam Noord. Extravagantie en
economisch rendement – dit project heeft het allemaal.
Het gebouw staat aan het Johan van Hasseltkanaal en is ontworpen als een stapel houten dozen
– steeds iets verdraaid ten opzichte van elkaar – op een betonnen plint. De dozen zijn aan beide
zijden opengewerkt tot enorme balkons, die hun stijfheid ontlenen aan de houten kruisverbanden.
Het markante gebouw is een mooie oppepper voor het voormalige industriegebied. ‘Ik moest
denken aan een tot op de draad versleten spijkerbroek’, vertelt Frantzen over de eerste keer
dat hij over het rommelige terrein rondliep, vol met oude bielzen en met onkruid overwoekerde
spoorrails. Hij zag het niet als iets negatiefs. ‘Met een goed verstelde jeans kun je je zelfs kleden
voor een feest. Het is maar net hoe je de stof repareert. Je kunt een scheur met een zigzagsteek
dichtnaaien, maar met een patch is die broek ineens hip.’ Daarbij klinkt de naam – een verwijzing
naar het bouwkavel, nummer 22, en Joseph Heller’s beroemde roman Catch22 – als een klok.

In eigen beheer
Patch22 is met dertig meter het hoogste houten gebouw van Nederland, energieneutraal, en het
eerste project dat Frantzen met zijn bedrijf Lemniskade Projecten in eigen beheer heeft ontwikkeld.
Het voelde als een logische stap, vertelt hij. Al tijdens zijn studie bouwkunde in Eindhoven werkte
hij aan een bouwproject, een vogelobservatiehut, die hij na zijn afstuderen met een subsidie liet
uitvoeren en verkocht. In 2000 begon hij samen met Jeroen van de Ven bureau Tarra in Den Bosch,
dat hij na twee jaar verliet om in Amsterdam voor zichzelf te beginnen. Hij werd door ontwikkelaar
Multi Vastgoed gevraagd om als vormgever mee te denken over exploitatiemodellen en ontdekte
hoe leuk hij dat vond. ‘Wat mij beviel is dat er geen opdrachtgever is die zegt: ik wil zoveel m2
van dat en dat type gebouw. Je kunt zelf onderzoeken wat extra winkels of woningen ruimtelijk
opleveren, of wat een grotere bouwhoogte voor de winst betekent. Je hebt meer variabelen tot je
beschikking, en kunt daardoor andere beslissingen nemen. Ik ontdekte dat er heel veel kwaliteit
valt te halen op dat gebied.’

1. Op de begane grond van Patch 22 zijn 6,5
meter hoge commerciële ruimten. 2. Het gebouw
staat aan het Johan van Hasseltkanaal en is
ontworpen als een stapel houten dozen op een
betonnen plint. 3. Patch 22 ligt in Buiksloterham
in Amsterdam, een voormalig industrieel gebied
dat wordt herontwikkeld tot nieuwe woonwijk. 4.
De dozen zijn aan twee zijden opengewerkt tot
enorme balkons, die hun stijfheid ontlenen aan
de houten kruisverbanden.

2

4

3

7 ArchitectuurNL

architect-ontwikkelaar

06-07-08-09_patch22.indd 7 10-10-16 13:16

Gerelateerd