Caro van Dijk: zintuiglijkheid in de architectuur

Platform jong talent

Caro van Dijk: zintuiglijkheid in de architectuur

Door: Jeroen Junte | 06-05-2014

Al sinds haar afstuderen aan de TU Delft in 2004 heeft Van Dijk bijzondere aandacht voor  de architectuur van zorginstellingen, in het bijzonder de ouderenzorg – en daarbinnen  weer bijzondere aandacht voor dementie. Na haar studie werkte Van Dijk bij Claus & Kaan  en Paul de Ruiter. Uiteindelijk kreeg ze ‘de kriebels’ en startte ze in 2012 haar eigen bureau.  ‘Ik wilde me structureel verdiepen in architectuur voor zorg.’ Een juiste keuze, want zorg,  vergrijzing en dus ook dementie staan nu hoog op de agenda.

Een anekdote die architect Caro van Dijk (35 jaar) graag vertelt, is het  verhaal van journaliste Stella Braam en haar demente vader, die in zijn  werkzame leven wetenschappelijk onderzoeker was. Nu woont hij in  een verpleeghuis waarin de kamers in een strak grid aan lange gangen  liggen. Doordat zijn woonomgeving oogt als zijn efficiënte werkplek op  de universiteit, verkeert man in de constante veronderstelling dat hij op  zijn werk is en zijn medebewoners collega’s zijn. ‘Heel verwarrend voor  zo’n man’, aldus Van Dijk. ‘Dit toont aan dat huidige verzorgingshuizen  gedateerd zijn, om het mild uit te drukken. Tegelijkertijd maakt dit  schrijnende geval duidelijk dat de zorg voor dementiepatiënten een  andere aanpak verreist dan de reguliere bejaardenopvang.’  Al sinds haar afstuderen aan de TU Delft in 2004 heeft Van Dijk bijzondere  aandacht voor de architectuur van zorginstellingen, in het bijzonder de  ouderenzorg – en daarbinnen weer bijzondere aandacht voor dementie.  Ervaringsdeskundige met dementie is ze niet. ‘De eerste kennismaking  met dementie was mijn afstudeerproject. Ik maakte een ontwerp voor  hergebruik van een historisch pand. Daarbij heb ik onderzocht welke rol  herinneringen en nostalgie spelen in de beleving van een oud en nieuw  gebouw. Uiteindelijk bleek architectuur in deze specifieke context het  meest geschikt voor mensen met dementie.’ Pikant detail: ‘Deze menselijke  kant van architectuur – hoe beleven mensen een gebouw – kwam tijdens  mijn opleiding aan de TU Delft nauwelijks aan bod. Daar gaat het toch  vooral over de technocratische aspecten van architectuur, zoals esthetiek,  constructie en de context. Met dementie als afstudeeronderwerp kon ik  ook de meer persoonlijke beleving van architectuur verkennen.’

Egalitaire samenleving

Na haar studie werkte Van Dijk bij Claus & Kaan en Paul de Ruiter. ‘Daar  heb ik me met uiteenlopende architectuur bezig gehouden. Maar de  ontwikkelingen in zorg en dementie heb ik wel op de voet gevolgd.’  Uiteindelijk kreeg ze ‘de kriebels’ en startte ze in 2012 haar eigen  bureau. ‘Ik wilde me structureel verdiepen in architectuur voor zorg.’ Een  juiste keuze: ‘Zorg, vergrijzing en dus ook dementie staan nu hoog op  de agenda. De organisatie van de zorg zal de komende jaren intensief  veranderen onder de druk van een nieuwe economische realiteit die  de overheid dwingt terug te treden. Mantelzorg en thuisopvang krijgen  steeds meer urgentie. Zorginstellingen moeten zichzelf opnieuw  uitvinden.’  Naast deze politieke context moet de architect die zich buigt over  zorg rekening houden met voortdurend veranderende inzichten over  welke zorg moet worden aangeboden. ‘Dat zie je bijvoorbeeld aan de  bestaande bejaardenhuizen’, zegt Van Dijk. ‘Deze zijn veelal in de jaren  zeventig gebouwd. Na je pensioen op je 65e mocht je uitrusten en werd  er voor je gezorgd. De opvatting was ook dat je toch nog maar een  paar jaar had te leven. De architectuur van deze bejaardenhuizen was  gebaseerd op ziekenhuizen. Nog steeds herken je een bejaardenhuis  meteen als je een straat inrijdt. Grijze bakstenen, gekleurde kozijnen, net  te kleine balkons en een strak ritme van de ramen. Alle kamertjes waren  ongeveer even groot want dit was ook de tijd van de maakbare, egalitaire  samenleving. Het zijn gebouwen waarvan de meeste mensen nu zeggen:  gooi maar plat.’

Ouderenwoongroep 

Veel van deze gebouwen zullen de komende jaren ook leeg komen  te staan. Want de lichte zorg transformeert in thuis- en mantelzorg.  ‘De huidige generatie is actiever en ook gezonder door de medische  vooruitgang. Deze mensen willen geen teruggetrokken leven achter  de geraniums, die willen actief blijven deelnemen aan de samenleving.  Ze richten politieke partijen op en hebben zelfs een tweede of derde  carrière.’ Deze generatie regelt ook in toenemende mate de eigen zorg.  ‘Met cpo’s organiseren sommigen ouderen zich met gelijkgestemden in  een woongroep met geïntegreerde zorg.’ Wat blijft is de vraag naar zware  zorg, zoals dementie. ‘Deze zal door de vergrijzing de komende jaren  zelfs toenemen.’  Thuiszorg als het kan, geïnstitutionaliseerde zorg als het moet – hoe  kunnen de bestaande bejaardenhuizen worden aangepast aan deze  verandering? Dat is een van de belangrijkste onderzoeksthema’s van  Van Dijk. ‘De leeglopende bejaardentehuizen beschikken vaak over  uitgebreide voorzieningen, zoals een kapper, een fysiotherapiepraktijk,  gemeenschappelijke ruimte, een grote keuken met eetzaal. De woningen  kunnen deels worden getransformeerd voor zware zorg. De bestaande  inrichting met lange gangen voldoet niet, denk maar aan de demente  wetenschapper. Dus moet de inrichting huiselijker.’ Wat ook kan is zorg  combineren met regulier woonaanbod door kamers samen te trekken  tot ruimere appartementen of woongroepen. ‘Dan worden de gebouwen  teruggegeven aan de wijk. De kantine kan een buurtrestaurant worden;  de gemeenschapsruimte wordt bijvoorbeeld een kinderopvang. Deze  gebouwen moeten daarvoor letterlijk en figuurlijk worden opengebroken.’

Het intuïtieve huis

Dat klinkt logisch, bijna eenvoudig. Maar de zorgpraktijk is weerbarstiger,  weet Van Dijk inmiddels. ‘Deze transformatie moet gepaard gaan aan  een mentaliteitsverandering. Zorginstellingen moeten leren denken  als ondernemers. Dat is een complex en dus tijdrovend proces.’ Wat  de besluitvorming ook niet versoepelt, is de politieke context. ‘Bij elk  voorstel dat je als architect doet, bij elke tekening die je maakt, doe je  feitelijk een politieke uitspraak.’ Maar daar loopt Van Dijk niet voor weg.  ‘Als er een patstelling is tussen de politiek en de zorginstellingen, kan  de architect oplossingen aandragen. Architectuur kan verschillende  scenario’s geven. Voor elk gerealiseerd project zijn er meestal  meerdere alternatieve ontwerpen gemaakt. Als architect heb je die  maatschappelijke verantwoordelijkheid. Daar kun je niet voor weglopen.’

Van Dijk herkent dit sociale bewustzijn bij veel jonge collega’s. ‘Het  cynisme van de vorige generatie, die zich afkeerde van de maakbare  samenleving met iconische architectuur, wordt afgeschud.’  Wat Van Dijk ook trekt in zorgarchitectuur is de samenwerking  met andere disciplines. ‘Ik zit aan tafel met ergonomen, geriaters,  psychologen, productontwerpers, lichtontwerpers en materiaalexperts.  Of een tafel van geleidend metaal of natuurlijk hout is gemaakt, kan  voor mensen met verhoogde sensitiviteit, zoals autisten, een groot  verschil maken. Het omzetten van deze uiteenlopende onderzoeken  in één concreet ontwerp dat echt een verschil kan maken voor de  gebruikers, dat is mijn drijfveer. Dit resulteerde in de ontwerpstudie Het  intuïtieve huis, een ontwerp toolkit specifiek voor dementiepatiënten met  bijzondere aandacht voor wayfinding, huiselijkheid, prikkelregulering  en privacy.’ Ook deed Van Dijk onderzoek in Japan, waar de vergrijzing  de piek al heeft bereikt. Ook is de opvang van ouderen in de familie  daar wijdverbreid. Ondersteuning is er dan vanuit kleinschalige  buurtinitiatieven. Daar kunnen we veel van leren. Maar Japan is niet  zaligmakend. Als je geen familie hebt, dan is er ook niets. Zo zijn er veel  ouderen die vereenzamen. Opvallend was dan ook het enthousiasme van  Japanse zorgexperts voor onze aanleuningwoning bij een bezoek aan  Nederland.’

Dementie en autisme

Haar ervaringen met dementie heeft Van Dijk ook toegepast in een  ontwerp voor een dagopvang voor autisten. ‘Natuurlijk is de problematiek  van autisme anders dan van dementie. Maar het vertrekpunt is hetzelfde.  De architectuur is afgestemd op de specifieke kenmerken van de  gebruiker.’ Bij autisten betekent dat zo min mogelijk prikkeling. Niet te  veel kleur, een systematische ruimteverdeling en een archetypische vormtaal. ‘Een tafel van Zaha Hadid wordt niet herkent als tafel en is dus  te onrustig. Een houten tafelblad moet zo zelfs min mogelijk noesten  hebben.’  Natuurlijk voelt ze ook beperkingen van zorgarchitectuur. ‘Esthetiek  is daarbij niet het primaire uitgangspunt. Het moet vooral optimaal  functioneren voor de gebruikers, zowel patiënten als de zorgverleners.’  Als compensatie doet ze veel kantoortransformaties. ‘Ik heb net een  restaurant en vergadercentrum ingericht voor een bedrijfsverzamelpand  in Amsterdam. Dan gaat het veel meer om esthetische beleving.’ Al neemt  ze haar ervaring in de zorg mee in het ontwerp. ‘Met architectuur voor de  zorg is vaak de directe omgeving belangrijk. De tafel waaraan je zit, de  vloer. Bij het ontwerp van interieurs let ik nu meer op hoe de lichtinval of  de akoestiek kan worden verbeterd – de zachte kant van architectuur,  zeg maar.’

Questionnaire

Favoriet historisch gebouw?Ik werk nu met liefde aan de transformatie  van vrij doorsnee kantoren en zorggebouwen uit bijvoorbeeld de jaren  80, waarvan nu ook veel mensen zouden zeggen: lelijk, slopen maar.  Ik vind het een bijzondere uitdaging om in elk gebouw, ook de lelijke  eendjes, te kijken wat de waarde is en die weer op een hedendaagse  manier in te zetten.’
Favoriet hedendaags gebouw? ‘Een oud gebouw kan onverwacht  hedendaags zijn en een nieuw gebouw alweer uit de tijd.’
Favoriet Nederlands gebouw? ‘Loods6, een voormalige havenloods in  Amsterdam. Daar hebben we ons kantoor. Het gebouw heeft al vele  levens gehad, maar ‘werkt’ nog steeds.’
Favoriete architect?Lina Bo Bardi – heel ‘brutal’ en soms zelfs iconisch  maar zo eindeloos genereus en vol liefde voor de mensen achter het  project en de lokale gemeenschap. Soms is het moeilijk om de projecten  te rijmen, maar onder die eerste laag zit een continue betrokkenheid die  zich op elke plek weer anders ontvouwd heeft.’
Favoriete hedendaagse architect? ‘Veel Belgen: De Vylder Vinck  Taillieu, Robbrecht en Daem, 51N4E, eigenlijk allemaal ontwerpers die  behoedzaam manoeuvreren in de bestaande context. Ook interessant  vanwege de transformatie-opgaven: Lacaton Vassal, met hun  herinterpretatie van het Palais de Tokyo en hun slimme herwaardering  van woonblokken in de banlieues in Parijs.’
Favoriete Nederlandse architect? ‘Aldo van Eyck vanwege de  speeltuinen; aanvankelijk op braakliggende ‘gaten’ in de stad, later door  heel Amsterdam.’
Wanneer niet in Nederland gevestigd, waar zou je dan willen werken?  ‘Een global practice lijkt me lastig omdat je misschien toch bepaalde  lokale finesses over het hoofd ziet; maar aan de andere kant zie je soms  dingen ook beter als buitenstaander. De cultuur en manier van bouwen in  Japan en ook landen zoals Chili en Mexico zijn interessant.’
Wat zou je nooit ontwerpen? ‘John Habraken zei: de architect is koning  Midas, alles wat hij aanraakt wordt bijzonder. Ik zou niet koning Midas  willen zijn, opgesloten in zijn eigen gave.’
Grootste irritatie in het vak? ‘Dat wij als architecten hebben toegelaten  dat architectuur wordt gereduceerd tot mooie plaatjes maken.  Architectuur is verbonden met maatschappelijke ideeën en hoe we als  maatschappij over dingen denken. We moeten ons daar bewust van zijn;  niet kiezen is ook een keuze.’
Wat is jouw droomopdracht? ‘Een droomopdracht is het project waar  uiteindelijk iets uitkomt dat ieders verwachtingen overtreft, en waar  iedereen voorbij de geijkte gedachtegang komt. Dat kan niemand alleen,  daar heb je alle betrokkenen vanaf het begin bij nodig’
Belangrijkste inspiratiebron buiten de architectuur? ‘Wetenschap.  Er is zoveel inspiratie uit onderzoek te halen, bijvoorbeeld  omgevingspsychologie of materiaalkunde.’
Meest waardevolle advies ooit? ‘Wees niet bang voor cross-overs maar  blijf uiteindelijk bij je vak.’

Tekst Jeroen Junte

Gerelateerd

Tags: , , , , , ,

    Schrijf een reactie