Het Visioen van Berlage

In de voorstelling Het Visioen van Berlage gaan het Berlage Saxophone Quartet en cabaretier en schrijver Vincent Bijlo op zoek naar de betekenis van kunst voor de samenleving. Dit doen zij aan de hand van het iconische ontwerp het Pantheon der Menschheid van architect Berlage. Berlage, overgrootvader van Bijlo, presenteerde zijn utopisch vredesmonument in 1915. Als een gesamtkunstwerk verrijst nu uit muziek, tekst en driedimensionale visuals alsnog het nooit gebouwde Pantheon.

Het Visioen van Berlage is een voorstelling waarin klassieke muziek, architectuur en Berlage’s gedachten over oorlog en vrede, die verbazend actueel zijn, samenkomen. De première vindt plaats op woensdag 4 maart 2026 in Theater aan de Parade in Den Bosch. Daarna volgen voorstellingen in Amsterdam, Rotterdam, Doetinchem, Vught, Den Haag, Hoenderloo, Hilversum en Breda.

Pantheon

Berlage ontwierp het Pantheon tijdens de Eerste Wereldoorlog als een monument voor vrede, menselijkheid en pacifistisch idealisme. Het gebouw moest de mensheid verenigen, los van religieuze of nationale grenzen. Het ontwerp bestaat uit een centrale koepel met daaromheen acht torens. Elke toren vertegenwoordigt een ideaal, zoals vrijheid, moed, bezonnenheid, kennis en vrede.

Rondom lagen galerijen – der gedachtenis, der verheffing, der erkenning – met in het hart het Monument der Menschheid. Het Pantheon werd nooit gerealiseerd omdat volgens Berlage de mensheid er nog niet aan toe was; de maatschappelijke fundamenten waren niet stevig genoeg. Vincent Bijlo en het Berlage Saxophone Quartet draaien die gedachte om. Wat gebeurt er als we het Pantheon tóch bouwen en het aan de mensheid tonen? Ontstaat er dan verbroedering? Komt vrede dichterbij?

Vincent Bijlo: “Volgens Berlage moet de mens daarvoor vooral afstand doen van het afgrijselijke streven naar zoveel mogelijk bezit. Dat geldt voor grote jongens als Donald Trump, maar net zo goed voor kleine jongens als Vincent Bijlo.”

De voorstelling

In Het Visioen van Berlage wordt het Pantheon letterlijk opgebouwd met realistische driedimensionale lichtprojecties van lichtkunstenaar Jurjen Alkema. De muziek – met werken van onder anderen Bach, Debussy, Mompou, Schulhoff, Eisler en Roukens – verbeeldt de architectonische structuur, de spanning en de harmonie van het gebouw. Filosofische teksten zetten het publiek aan tot reflectie.

“Je kunt gerust zeggen dat we het Pantheon in wereldpremière brengen,” vervolgt Bijlo. “We verbinden de tijd en de gemoedstoestand van Berlage met muziek. Música Callada van Mompou – een ingetogen en verstild werk – staat voor bezonnenheid en een zeer fijn oog voor detail. De Goldbergvariaties van Bach maken ordening en vrede invoelbaar. Moderne werken van Schulhoff en Roukens verklanken hoop dat er uit de chaos een nieuwe, betere tijd zal ontstaan.”

Componist Saskia Venegas schreef speciaal voor deze voorstelling het werk Pantheon der Mensheid. op het gedicht Ter Gedachtenis van Henriette Roland Holst. Zij was de vrouw die het stuk schreef als literaire bijdrage aan het Pantheon. Roland Holst was bevriend met Berlage en deelde diens idealen.

Familiearchief en maquette

Tijdens de voorstelling klinken unieke, nooit eerder openbaar gemaakte geluidsopnamen uit het familiearchief van de familie Berlage. We horen Miep Berlage, dochter van de architect en grootmoeder van Vincent Bijlo, spreken over haar vader en over de Eerste Wereldoorlog. Bijlo: “Ik heb zeer warme herinneringen aan haar. We gingen samen naar de Beurs van Berlage. Voor mij was het de eerste keer, ik was nog een kind. Hand in hand liepen we door het gebouw en ik voelde haar letterlijk gloeien van trots. Op mij heeft vooral de daar aanwezige maquette grote indruk gemaakt. Daarom hebben we, speciaal voor mensen met een visuele beperking, een maquette van het Pantheon der Menschheid gemaakt, die natuurlijk na afloop bevoeld kan worden.”

Kaarten beschikbaar via de betreffende theaters:

Wo 4 maart 2026 Den Bosch Theater aan de Parade (première)
Do 5 maart 2026 Amsterdam Muziekgebouw
Do 21 mei 2026 Rotterdam De Doelen
Zo 7 juni 2026 Doetinchem Amphion
Vr 12 juni 2026 Vught Theater de Speeldoos
Wo 16 sept 2026 Amsterdam Muze van Zuid
Do 17 sept 2026 Amsterdam Muze van Zuid
Vr 18 sept 2026 Amsterdam Muze van Zuid
Vr 27 nov 2026 Breda Chassé Theater
Datum n.t.b. Den Haag Kunstmuseum
Datum n.t.b. Den Haag Kunstmuseum
Datum n.t.b. Hoenderloo Jachthuis Sint Hubertus
Datum n.t.b. Hilversum Raadhuisconcerten